|
|
ÇAYELİ'NDE VE AZERBAYCAN'DA GÜNEŞ DUASI Ali Rıza
SAKLI (*) Güneş Duası; Rize, Trabzon ve
Azerbaycan'da ortak olarak yaşanan bir gelenektir. Havanın uzun süre yağışlı
ve bulutlu olması sebebiyle, gençler ve çocuklar tarafından kapı kapı gezilip,
güneşin çıkması için dualar edilir ve maniler söylenir. Prof. Ahmet Caferoğlu Güneş Duası
geleneğinin Türkiye'de sadece Trabzon ve Rize'de bulunduğunu ifade ediyor.
Bölgede tespit ettiği edebiyat nevileri içinde kendisin en çok Güneş
Duası'nın ilgilendirdiğini belirterek; "karakter ve şekil itibariyle
tamamiyle Azerbaycan'dakinin aynı olduğundan, bu da vaktiyle tespit ettiğim
veçhile Şamanizm dini bakiyesinden başka bir şey olmasa gerektir"(1)
diyor. Bu yazıda, Çayeli ilçemizin
Şairler ve Aşıklar derelerindeki Güneş Duası geleneğini, manileri ve yapılış
tarzı ile birlikte veriyoruz. Ayrıca Azerbaycan'da tespit ettirdiğimiz mani
ve törene de yer veriyoruz. Güneş Duası manisinde ilk
cümlenin bir özelliği, anlamı bilinmeyen kelimelerle başlamasıdır. Azerbaycan'da
"godu godu", Şairler'de "heyva heyva", Aşıklar'da
"abrik bubrik", Trabzon'da " guza guza" olan bu
kelimelerin anlamları tespit edilememiştir. Bu da, Prof.Caferoğlu'nun ifade
ettiği gibi dinsel bir ifade ile karşı karşıya olduğumuza işaret sayılmalıdır. Şairler Deresinde Güneş Duası Çayeli'nin Şairler Deresi; Sırt,
Yamaç, Sarısu, Yanıkdağ ve Esendağ köyleri ile birlikte yöresel kültür
bakımından tamamen özdeştirler. Bu sebeple, Güneş Duası geleneğinin Sırt
Köyü'nde tespit edilen aşağıdaki manisini, bütün bu köylerin ortak kültürü
sayabiliriz: "Heyva heyva kış çıksın da
yaz gelsin, Tepeler güneş ister, Irmaklar serin ister, Tekneler kaymak ister, Kaşık kaşık yağ ister, Petek petek bal ister, Verenun ocağı şen olsun, Vermiyenun ocağı siranluk
kalksun" Sırt Köyü'nden Recep Saklı(2)
tarafından aktarılan ve yaşıtlarınca doğrulanarak tamamlanan manide geçen
"siran" kelimesi, yörede ısırgan otu için kullanılmaktadır. Güneş Duası töreni şu şekilde
yapılmaktadır: Gençlerin en büyüğü veya en iyi bileni önden gider ve
yukarıdaki gibi sözler söyleyip dua ederken takip eden çocuklar hep birlikte
AMİN diye bağırırlar. Gezilen evlerden un, yumurta, peynir, yağ vb. toplanır.
Denizin görülebileceği yüksek bir yerde, toplanan malzemeden çocuklara bir
güzel muhlama yapılır ve hep birlikte yerler. Yemeden önce, pişirilen
yemekten bir kaç kaşık sağa sola saçılır. Bu da yapılan işlemin törensel
yönünü göstermektedir. Aşıklar Deresinde Güneş Duası Aşıklar
Köyü'nden Ali Okumuş(3) tarafından nakledildiğine göre, Güneş Duası şu
şekilde yapılmaktadır: "Süpürge gelin şeklinde süslenir ve bir çocuk
tarafından taşınır. Diğer çocuklar ise aşağıda verilen maniyi söylerler. En
az yedi kapı dolaşılmalıdır. Bundan fazla olursa mahsuru yok, ama az olmamalıdır.
Sonunda açık bir arazide ateş yakılır. Orada yağ eritilir ve yağın yarısı
araziye atılır. Geri kalanı ile toplanan malzemelerden yemek yapılır ve hep
birlikte yenir." Aşıklar
Köyü'nde Güneş Duası esnasında okunan mani şu şekilde verilmiştir: "Abrik
bubrik ne ister, Allah'tan güneş ister, Yağ kabinden yağ ister, Kaymak kabinden kaymak ister, Un kabinden un ister, Peynir kabinden peynir ister, Tuz kabinden tuz ister, Verene üç doğurmuş bir kısır, Vermeyene iki kısır sığır ve
çocuğu ölsün." Çilingir Köyü'nden İhsan Arıcı(4)
ise, maninin "Ablik bublik ne istersin" şeklinde başladığını ifade
ederek, aklında kalan şu beyiti okumuştur: Verene on doğurmuş bir kısır, Vermiyene on kısırle bir topal. Törenin yapılış şekli ise şöyle
anlatılmıştır: "Yağmurlu havalarda, yaylada çocuklar toplanır, bir kadın
yada çocuk elbisesini süpürgeye giydirerek önümüze alır ve kapı kapı
dolaşırdık. Kimi evden yağ, kimi evden un, kiminden yumurta toplar sonunda
boş bir eve giderek pişirir yerdik. Sonra hava açardı." Azerbaycan'da Godu Godu Aynı geleneğin Azerbaycan'da da
bulunduğunu Azerbaycan Türkçesi Sözlüğü teyit ediyor. Şimdi bu sözlüğün
"Godu godu" maddesini okuyalım: "Godu-godu: Eskiden ardı
arkası kesilmeden yağmur yağdığında köy çocuklarının toplaşarak kapı kapı
dolaşıp türkü söyleme merasimi ve bu merasimlerde okunan türkülerin
kendisi."(5) Azerbaycan kaynak eserlerinden
öğrendiğimize göre, Güneş Duasının yapılışı aşağıdaki şekildedir: Uzun zaman
yağmur yağdığında, godu yaptıkları birisini gelincik gibi kırmızı giydirir ve
güneşi çağırmak için gezdirip mani okuturlar. Kuraklık vakti ise yağmur
yağdırmak için goduyu ot ve küçük dallarla bezeyip mani okuta okuta
gezdirirler. Bu sırada ahali godunun üstüne su serper ve gezdirenlere pay
verirler. Bu merasimi eskiden efsunla uğraşanların yaptığı kanaati
mevcuttur.(6) Bu kanaat de Caferoğlu’nun Şamanizm bağlantısını teyit eder
niteliktedir. Söylenen mani ise şöyledir:
kızıl kayadibinden --------------------------- kara tağuk kanadi kim vurdu kim sanadi it baldırım daladı bal verin bağlamaya vermeyenin kızı olsun tandıra düşsün kırmızı pişsin(8)
İkinci büyük benzerlik ise, her
birinde farklı isimlendirilse de, korkuluk benzeri bir şeyin kırmızı
kumaşlarla süslenmesi ve gezdirilmesidir. Azerbaycan'da bir insanın kırmızı
giydirildiği ifade edilmektedir. Şaşılacak derecede benzer olan
bir diğer özellik ise verene dua edilirken vermeyene beddua edilmesidir.
Üstelik de örneklerin hepsinde "verenin - vermeyenin" teması ve
kelimeleri aynen geçmektedir. Anlaşıldığı gibi, aynı kültür
kodu hem Azerbaycan hem de Doğu Karadeniz'de, bu arada Çayeli'nde de söz
konusudur. Üstelik geleneğin yapılış şeklinden, söylenen manilere kadar hemen
her şey son derecede benzemektedir. --------------------------------------------- (1) Ahmet Caferoğlu, Kuzey Doğu
İllerimiz Ağızlarından Toplamalar, TDK yayınları 116, Ankara, 1994, 2.b.
s.XVI (2) Çayeli Sırt Köyü'nden,
Muhittin oğlu, 1949 doğumlu. (3) Çayeli Aşıklar Köyü'nden,
İbrahim Dursun (Melik Hoca) oğlu, 1334 doğumlu. (4) Çayeli Çilingir Köyünden,
Şaban oğlu, 1941 doğumlu. (5) Seyfettin Altaylı, Azerbaycan
Türkçesi Sözlüğü, MEB Yayınları, İstanbul 1994, (6) Azerbaycan Sovyet
Ansiklopedisi, Azer Neşir yayını, Bakü, 1979, (7) Azerbaycan Klasik Edebiyyatı
Kitabı (20 Cilt) 1982, 1. Cilt, Folklor, Halk Edebiyyatı Bölümü s. 103. (8) Azerbaycan Folkloru
Antologyası Azerbaycan Sovyet İlimler Akademyası Neşriyat, Bakü, 1968 s. 24. --------------------------------------------- (*)Ali Rıza SAKLI, Çay İşletmeleri Genel Müdürlüğü'nde Dışalımlar Uzmanı olarak görev
yapmaktadır. Tel (İş): (464) 213 02 11'den 279 Cep:
0535.4599324 E-posta: alirizasakli@yahoo.com |
|
